Zand schaars? Je hebt meteen de lachers op je hand. Maar er dreigen wel degelijk tekorten aan de meest onderschatte grondstof ter wereld.
Het rommelt weer flink in de Zuid-Chinese Zee. Sinds vorige week heeft China van de Spratley-eilanden, waar ook andere landen aanspraak op maken, officieel eigen districten gemaakt. Bij de Penghu-archipel, waar Taiwan een claim op heeft die Peking weigert te erkennen, verjaagde de Taiwanese kustwacht Chinese baggerschepen.
De reden van deze spierballenoorlog? Prestige en… zand. De Zuid-Chinese Zee is zeer rijk aan ruw zand en China is de grootste zandverbruiker ter wereld. Het importeert nu jaarlijks een miljard ton. Door de economisch groei en de aanhoudende verstedelijking wordt zand (silicium) over heel de wereld een schaarse grondstof, na water de tweede meest gebruikte op aarde.
Iedereen heeft het nodig. Voor het aanmaken van de gigantische hoeveelheden beton voor de bouw van torenflats, huizen, fabrieken, (lucht)havens, tunnels, viaducten en snelwegen. Zand is ook een basisstof voor cement, glas, het asfalteren van wegen. Het wordt gebruikt voor de productie van onder meer filters, verf, tandpasta, smartphoneschermen en computers (siliciumchips).
Maar, zal menigeen aan de keukentafel zeggen: ,,Te weinig zand? We stikken ervan. Kijk naar al die woestijnen. Daar ligt het voor het opscheppen!” Fout. ,,Er is geen eindeloze voorraad’’, zegt de Britse wetenschapper en zandexpert Chris Hackney (verbonden aan de Universiteit van Hull). Woestijnzand is onbruikbaar voor beton en andere toepassingen. Woestijnzand is zo erg door de wind gemaltraiteerd dat het bestaat uit te gladde ronde bolletjes die niet meer aan elkaar kleven. Alleen ruw, nat zand is geschikt. Zand dat als je het in elkaar knijpt de afdruk van je vuist laat zien als je die weer open doet. Daarom importeren ook landen als Saoedi-Arabië, die bekend staan als de grootste zandbakken ter wereld, zand. Grootverbruiker Dubai, met het hoogste betonnen bouwwerk ter wereld, de Burj Khalifa, importeert bijvoorbeeld zand uit Vlaanderen.
Het meeste zand wordt gewonnen op het land en in rivierbeddingen. Dat zand is het ‘eindproduct’ van een lang proces. Rotsblokken aan de bovenstroom van rivieren breken af, gaan stroomafwaarts en worden uiteindelijk vermalen tot zandkorrels. Die vinden een plek in de benedenstroom van de rivier of bereiken de kust om er strand te vormen.
Voor de productie van alleen al beton gebruikt de wereld jaarlijks 25 miljard ton zand. Dat is de helft van de totale vraag aan zand per jaar, omgerekend 20 kilo per dag per aardbewoner. China heeft de grootste ‘zandhonger’ en dan zijn alle grote voorraden, zeker die in de Zuid-Chinese Zee, belangrijk. Het aantal Chinese schepen voor de zandwinning zal er de komende jaren snel toenemen. Indien nodig onder bescherming van oorlogsbodems als andere landen die eilandengroepen claimen, waaronder Taiwan, hun spierballen laten zien.
Volgens geologen is de jacht naar hoekig zand van hoge kwaliteit zo groot dat de voorraden, ook die in de Noordzee, mogelijk al over enkele tientallen jaren zullen zijn uitgeput. Rivieren maken veel minder zand aan – ongeveer 19 miljard ton, dan er wordt gewonnen (50 miljard ton per jaar). De tekorten zullen niet alleen de vraagprijs opdrijven, maar ook de al bestaande politieke spanningen aanjagen. Politici en deskundigen waarschuwen er al lang voor dat oorlogen van deze eeuw vooral zullen gaan om (drink)water als gevolg van de aanhoudende droogte en de alsmaar uitdijende wereldbevolking. Maar oorlogen om zand zijn een goede tweede.
Er loeren nog andere gevaren. De georganiseerde misdaad heeft de waarde van zand ontdekt. In landen als Maleisië, Israël, Namibië en Marokko gaan kusten gebukt onder de roofbouw van bendes. Uit rapporten van de Verenigde Naties blijkt dat de maffia in India daarbij de kroon spant. Zij zet zoveel zand om, dat er naar schatting meer dan twee miljard euro mee is gemoeid. Elke dag zijn er duizenden vrachtwagens onderweg met illegale zandtransporten.
Geologen waarschuwen op hun beurt voor de negatieve gevolgen van de kaalslag. Minder strand betekent minder kustbescherming, juist in een tijd dat die steeds belangrijker wordt door de stijgende zeespiegels. Ook de leefomstandigheden voor het planten- en dierenrijk in rivieren gaan eronder gebukt.
Hoe kan het probleem worden opgelost? Volgens geologen en natuurbeschermers kan dat op twee manieren: met andere bouw- en werkmethoden in de bouw en met goede alternatieven voor zand. Bouwpuin wordt nu nog te vaak gebruikt bij de aanleg van wegen. Het zou beter zijn dat puin te hergebruiken in de bouw, waardoor minder beton hoeft te worden aangemaakt. Ook kan een betere recycling van glas, waarvan zand de basisgrondstof is, bijdragen tot minder zandwinning.
De grootste winst kan worden bereikt met alternatieven voor zand. Veel wetenschappelijk onderzoek is gericht op poederkoolvliegas, een restproduct van kolengestookte elektriciteitscentrales. Ook stof uit steengroeves, kiezelhoudend steenpoeder, kalksteen en koperslakken (een bijproduct van koper) kunnen als vulstof voor betonspecie zand vervangen. Bouwproducenten waren aanvankelijk huiverig voor het vliegas omdat dit tot een zwakkere structuur en dus instortingsgevaar zou kunnen leiden. Maar vliegas wint aan terrein in de bouw. Volgens de Vliegasunie verlaagt het de kostprijs van beton, is de specie makkelijker te verwerken en het beton wordt er juist sterker van.
Volgens de Britse wetenschapper Chris Hackney moet de zandschaarste dringend op internationaal niveau worden aangepakt. ,,Als we dat niet doen, zal er straks geen zand meer over zijn en daar zullen we op allerlei manieren last van krijgen in ons dagelijks bestaan’’, aldus de zandspecialist. ,,We moeten iedereen ervan overtuigen hoe weinig zand er is.’’
Bron: https://www.ad.nl/wetenschap/zand-wordt-zo-schaars-als-water-en-leidt-tot-oorlog~ab31a60e/